این پرنده استوایی نه تنها با رقص و پرهای بینظیرش، بلکه با توانایی «درخشیدن» در تاریکی و رقصهای مختص به هر گونه، دانشمندان را شگفتزده کرده است.
اگر به دنبال تماشای یکی از پیچیدهترین و دراماتیکترین مراسم خواستگاری در قلمروی حیوانات هستید، باید به جنگلهای بارانی نیوگینه سفر کنید. در اینجا، پرندهای زندگی میکند که به جرأت میتوان آن را یکی از شگفتانگیزترین پرندگان جهان نامید: پرنده بهشت (Bird of Paradise) . این پرنده که چارلز داروین نیز مجذوب آن شده بود، اخیراً رازهای تازهای را فاش کرده است؛ از گونههای ناشناخته با رقصی متفاوت گرفته تا توانایی زیستتابی (Biofluorescence) که آنها را در برابر چشمان یکدیگر به موجوداتی درخشان تبدیل میکند .
در این مقاله از وبسایت علمی ما، به عمق شگفتیهای این پرنده تکاملیافته میپردازیم و اکتشافات جدیدی را مرور میکنیم که تصویر ما را از زیبایی در طبیعت تغییر داده است.
معرفی: جواهر زنده جنگلهای استوایی
پرندگان بهشت که عمدتاً در جنگلهای پاپوآ گینه نو و استرالیا یافت میشوند، خانوادهای با ۴۳ گونه شناختهشده هستند . این پرندگان به دلیل دودیسی جنسی (sexual dimorphism) فوقالعاده معروفند: نرها دارای پرهایی زینتی، رنگارنگ و بعضاً عجیب هستند، در حالی که مادهها ظاهری ساده و قهوهای دارند تا در لانهسازی و محافظت از تخمها استتار شوند. اما جدیدترین یافتهها نشان میدهد که این تنوع بسیار بیشتر از چیزی است که تصور میکردیم.
راز تازگی: معرفی گونهای جدید با رقصی متفاوت
برای سالها، دانشمندان گمان میکردند که پرنده بهشت معروف به "سوپرب (Superb)" تنها یک گونه است. این پرنده با رقص خواستگاری معروف خود، که در طی آن پرهای سیاهش را به شکل یک دایره درآورده و تنها لکههای آبی سینه و چشمانش نمایان میشود، شهرت جهانی داشت. اما در سال ۲۰۱۸، تحقیقات ادوین شولز (Edwin Scholes) و تیم لامان (Tim Laman) از آزمایشگاه پرندهشناسی کرنل (Cornell Lab of Ornithology) تحولی عظیم ایجاد کرد .
آنها اعلام کردند آنچه ما "پرنده بهشت سوپرب" مینامیدیم، در واقع دو گونه مجزاست:
۱. Greater Superb Bird of Paradise: گونهای که در بیشتر مناطق پراکنده است و رقصی با حرکات عمودی و جهشی دارد.
۲. Vogelkop Superb Bird of Paradise: گونهای تازهتوصیفشده که در شبهجزیره ووگلکوپ (Vogelkop) زندگی میکند.
تفاوت این دو فقط در ژنها نیست. رقص گونه ووگلکوپ کاملاً منحصربهفرد است. پرنده نر در این گونه، پرهای سیاهش را به شکلی باز میکند که بیشتر شبیه یک بیضی است تا دایره، و به جای پرشهای عمودی، با حرکات سریع و ظریف شبیه به یک اسباببازی کوکی، به چپ و راست میلغزد . این کشف نشان داد که حتی در مشهورترین رفتارهای جانوری، هنوز رازهای کشفنشده بسیاری وجود دارد.
زیستتابی: درخششی پنهان در زیر نور فرابنفش
تا همین چند وقت پیش، همه فکر میکردند زیبایی پرنده بهشت محدود به همان طیف رنگی است که ما انسانها میبینیم. اما مطالعهای جدید در سال ۲۰۲۵ که در ژورنال Royal Society Open Science منتشر شد، فاش کرد که ۸۲٪ از گونههای این پرندگان دارای خاصیت زیستتابی (Biofluorescence) هستند .
این درخشش چگونه کار میکند؟
زیستتابی با شبتابی (Bioluminescence) متفاوت است. در زیستتابی، موجود زنده نور فرابنفش (UV) را جذب کرده و آن را به طول موج بالاتر (مثلاً سبز یا زرد) بازتاب میدهد. محققان با تاباندن نور آبی به نمونههای موزهای از پرندگان بهشت که قدمتشان به دهه ۱۸۰۰ بازمیگشت، متوجه شدند که نواحی خاصی از بدن این پرندگان، به ویژه پرهای گلو و تاج سر، به رنگ سبز-زرد درخشان شروع به تابیدن میکنند .
چرا پرنده بهشت میدرخشد؟
دلیل این پدیده مستقیماً به رفتارهای جفتیابی مربوط میشود. دانشمندان دریافتهاند که گیرندههای بینایی در چشم این پرندگان با طول موجهای نور ساطعشده از پرهای زیستتاب هماهنگ است . این بدان معناست که:
· پرنده نر در هنگام رقص، برای پرنده ماده "میدرخشد".
· شدت و الگوی این درخشش میتواند نشانهای از سلامت و کیفیت ژنتیکی پرنده نر باشد.
· در زیر سایهبان تاریک جنگل، این درخشش باعث میشود پرنده نر بهتر دیده شود و تضاد بیشتری با محیط پیدا کند .
امیلی کار (Emily Carr)، محقق موزه تاریخ طبیعی آمریکا، معتقد است که زندگی در نزدیکی خط استوا و دریافت نور خورشید در تمام طول سال، این امکان را فراهم کرده تا پرندگان بهشت از این ویژگی برای ارتقای نمایشهای جفتیابی خود استفاده کنند .
ویژگیهای منحصربهفرد دیگر پرنده بهشت
فراتر از رقص و درخشش، پرنده بهشت دارای رکوردهای بیولوژیک جالبی است.
سیاهترین سیاه جهان
پرهای سیاه پرنده بهشت ووگلکوپ به قدری سیاه است که ۹۹.۹۵٪ نور را جذب میکند. ساختار میکروسکوپی پرها به گونهای طراحی شده که نور را به دام میاندازد و پرنده را به یک صفحه سیاه مطلق تبدیل میکند. این ویژگی باعث میشود لکههای آبی و زرد روی بدنش در هنگام رقص، انگار در دل فضا شناور باشند و توجه ماده را بیشتر جلب کنند .
پراکندگی جغرافیایی و حفاظت 
اکثر گونههای پرنده بهشت در مناطق دورافتاده و صعبالعبور نیوگینه زندگی میکنند. همین دورافتادگی باعث شده تا زیستگاههای آنها نسبتاً دستنخورده باقی بماند. با این حال، افزایش توریسم طبیعتگردی و تغییرات اقلیمی تهدیداتی هستند که آینده این پرندگان را با خطر مواجه میکنند. خوشبختانه، جوامع محلی و سازمانهای حفاظت محیط زیست تلاشهای گستردهای برای حفظ این گنجینههای تکاملی آغاز کردهاند .
نتیجهگیری: پنجرهای به سوی درک بهتر تکامل
پرنده بهشت فقط یک پرنده زیبا نیست؛ او یک اثر هنری زنده از انتخاب جنسی و تکامل است. کشف گونه جدید و پدیده زیستتابی نشان میدهد که حتی در قرن بیست و یکم، طبیعت همچنان برای ما شگفتیساز است. همانطور که محققان کرنل گفتهاند: "تعهد ما برای مطالعه این پرندگان درازمدت است" و احتمالاً در آینده نیز رازهای بیشتری از این پرنده شگفتانگیز فاش خواهد شد .