دنياي جانوران یک پالت رنگی عظیم و شگفتانگیز است؛ از پروانههای نارنجیرنگ گرفته تا ملخهایی به رنگ قهوهای خشک. اما آیا تا به حال فکر کردهاید که چرا برخی حیوانات برای بقا، خود را کاملاً پنهان میکنند و برخی دیگر با جیغترین رنگها فریاد میزنند: این سوالی است که دههها ذهن زیستشناسان را به خود مشغول کرده بود و اکنون، یک پژوهش جهانی عظیم که در ۱۶ کشور مختلف انجام شده، پرده از این راز بزرگ برداشته است.
معمای رنگها: پنهانکاری در برابر هشداردهی
در نگاه اول، شاید عجیب به نظر برسد که چرا یک حیوان باید خود را برای دشمنانش آشکار کند. منطق میگوید که پنهان شدن بهترین راه فرار از خطر است. اما طبیعت پر از استثناها و شگفتیهاست. دانشمندان مدتهاست میدانند که رنگ در بدن جانوران عمدتاً دو کارکرد متضاد دارد :
· استتار (Camouflage): پنهان شدن در محیط برای فرار از شکارچیان یا غافلگیر کردن طعمه.
· رنگهای هشداردهنده یا آپوزماتیسم (Aposematism): خودنمایی با رنگهای روشن (معمولاً قرمز، نارنجی، زرد و سیاه) برای اعلام خطر به شکارچیان که "من سمی یا خطرناک هستم" .
اما سوال اصلی این بود: کدام استراتژی بهتر است؟ و چرا در برخی نقاط جهان استتار موفقتر است و در برخی دیگر، رنگهای هشداردهنده؟
آزمایشی با ۱۵۰۰۰ پروانه کاغذی!
برای پاسخ به این پرسش، تیمی بینالمللی از بومشناسان به رهبری ایلیانا مدینا از دانشگاه ملبورن و ویلیام آلن از دانشگاه سوانزی، دست به یک آزمایش بزرگ و جالب زدند . آنها در ۱۶ کشور مختلف در شش قاره، بیش از ۱۵۰۰۰ طعمه مصنوعی به شکل پروانه ساختند و در طبیعت قرار دادند . این پروانههای کاغذی در سه طرح رنگی طراحی شده بودند:
۱. قهوهای خنثی (استتار): رنگی که با محیط اطراف ترکیب میشد.
۲. نارنجی-سیاه کلاسیک (هشداردهنده آشنا): همان ترکیب رنگی معروف پروانه مونارک که برای پرندگان آشناست.
۳. آبی-سیاه غیرمعمول (هشداردهنده نامانوس): یک ترکیب رنگی روشن اما ناآشنا برای شکارچیان .
هر کدام از این پروانهها با یک کرمخوار (mealworm) طعمهگذاری شدند. محققان بررسی کردند که کدام یک از این سه مدل بیشتر توسط شکارچیان (عمدتاً پرندگان و خزندگان) خورده میشود. نتایج این پژوهش که در مجله ساینس (Science) منتشر شد، نشان داد که هیچ استراتژی "همیشه برندهای" وجود ندارد .
یافتههای شگفتانگیز پژوهش جهانی: همهچیز به زمینه بستگی دارد
نتایج این آزمایش بزرگ نشان داد که موفقیت رنگ در بدن جانوران به سه عامل اصلی بستگی دارد: جامعه شکارچیان محلی، نور محیط و آشنایی شکارچیان با رنگها.
۱. تأثیر جامعه شکارچیان: رقابت، گرسنگی و جسارت
مهمترین عامل، جامعه شکارچیان حاضر در منطقه بود. در مناطقی که رقابت بین شکارچیان شدید بود (یعنی شکارچیان گرسنهتر و جسورتر بودند)، استتار موفقتر عمل کرد . چرا؟ چون شکارچیان گرسنه ریسک میکنند و حتی به سراغ طعمههایی میروند که به نظر خطرناک میرسند. بنابراین، در چنین مناطقی، بهتر است کاملاً پنهان بود تا اینکه با رنگ روشن ریسک کرد .
۲. تأثیر نور محیط: روشنایی، دشمن استتار
نور محیط نیز نقش کلیدی ایفا میکرد. در محیطهای پرنور (مثل جنگلهای باز یا مناطق بدون پوشش گیاهی انبوه)، استتار کارایی خود را از دست میداد و طعمههای قهوهای بیشتر خورده میشدند. در مقابل، رنگهای هشداردهنده نارنجی-سیاه در هر شرایط نوری به یک اندازه مؤثر بودند و نور بالا تأثیری در کاهش کارایی آنها نداشت .
۳. تأثیر آشنایی شکارچی: یادگیری و تجربه
· جایی که استتار رایج بود: شکارچیان محلی "یاد گرفته بودند" که چگونه طعمههای استتار شده را پیدا کنند. بنابراین، در مناطقی که بیشتر طعمهها استتار میکردند، این استراتژی کمکم مؤثر بودنش را از دست میداد.
· جایی که رنگ هشدار رایج بود: شکارچیان یاد گرفته بودند که از ترکیب نارنجی-سیاه دوری کنند. نکته جالب اینکه آنها فقط از ترکیب رنگی آشنا دوری میکردند این یعنی شکارچیان به طور ذاتی از رنگهای روشن فرار نمیکنند، بلکه رنگهای خطرناک را یاد میگیرند .
این یافته توضیح میدهد که چرا بسیاری از حیوانات سمی در سراسر جهان از الگوهای رنگی مشابهی (مثلاً قرمز و سیاه) استفاده میکنند؛ آنها در حال بهرهبرداری از یک "زبان مشترک" برای شکارچیان هستند .
داستانهای شگفتانگیز از دنیای رنگها
در کنار این پژوهش بزرگ، نمونههای کلاسیک و جذابی در طبیعت وجود دارد که اهمیت رنگ را نشان میدهند.
پروانه مونارک: از شیر علف تا سم مهلک
پروانه مونارک یکی از معروفترین نمونههای رنگ هشداردهنده است . این پروانه رنگهای درخشان نارنجی و سیاه خود را مدیون کاروتنوئیدهای موجود در گیاه علف شیر (Milkweed) است که در دوران کرمگی میخورد. اما نکته شگفتانگیزتر این است که همین گیاه حاوی ماده سمی به نام کاردنولید است. مونارک این سم را در بدن خود ذخیره میکند . اگر یک پرنده برای اولین بار مونارک را بخورد، به شدت بیمار میشود و بالا میآورد و تا آخر عمر از خوردن پروانههای نارنجی-سیاه دوری میکند .
قورباغههای سمی دارت: سمیترین رنگها 
قورباغههای سمی دارت در جنگلهای آمازون، نمایشگر طیف وسیعی از رنگهای قرمز، آبی و زرد هستند. جالب است بدانید که این قورباغهها در اسارت و زمانی که از رژیم غذایی طبیعی خود (مورچهها و سوسکهای سمی) محروم میشوند، سمیت خود را از دست میدهند. این نشان میدهد که رنگ و سم هر دو به رژیم غذایی وابسته هستند .
کلاهبرداری در طبیعت: تقلید بیتسی (Batesian Mimicry)
همه حیوانات رنگینپوش سمی نیستند! برخی از آنها با سوءاستفاده از شهرت بد حیوانات سمی، خود را شبیه آنها میکنند. به این پدیده تقلید بیتسی میگویند .
· مار مرجانی (سمی): دارای نوارهای قرمز، زرد و سیاه است (در آمریکا: زرد و قرمز در کنار هم).
· مار شیری (غیرسمی): برای فرار از خطر، رنگهای مار مرجانی را تقلید میکند.
همرنگبازی: فریبندگی برای بقا
در مقابل رنگهای هشداردهنده، استتار نیز شاهکارهایی خلق میکند. ملخهای برگنما (Leaf-mimicking katydids) نمونهای از استتار کامل هستند که حتی رگبرگهای خشکیده را روی بالهای خود دارند. برخی از آنها حتی یک استراتژی دوگانه دارند: در حالت عادی استتار میکنند، اما هنگام حمله شکارچی، ناگهان بالهای رنگارنگ خود را باز میکنند تا شکارچی را بترسانند. این رفتار "دفاع غافلگیرکننده" (Startle defence) نام دارد .
رنگ و تغییرات اقلیمی: آیندهای نامعلوم
پژوهش جدید نشان میدهد که موفقیت استتار بیش از رنگهای هشداردهنده به شرایط محیطی وابسته است . این یافته زنگ خطری برای آینده است. با تغییرات اقلیمی و نابودی زیستگاهها:
· مناطق پرنورتر و خشکتر گسترش مییابند.
· پوشش گیاهی کاهش مییابد.
· در نتیجه، حیواناتی که برای بقا به استتار وابسته هستند (مانند بسیاری از خزندگان و حشرات) ممکن است در محیطهای جدید به راحتی توسط شکارچیان دیده شوند و جمعیت آنها رو به کاهش بگذارد .
دانشمندان معتقدند این یافتهها میتواند به ما در پیشبینی تأثیرات تغییرات اقلیمی بر تنوع زیستی و اتخاذ تدابیر حفاظتی بهتر کمک کند .
نتیجهگیری: پالت رنگی طبیعت، حاصل میلیونها سال بازی بقا 
رنگ در دنیای جانوران تنها یک ویژگی زیباییشناختی نیست، بلکه یک ابزار بقا است که در طول میلیونها سال تکامل یافته است. همانطور که پژوهش جدید منتشر شده در ساینس نشان میدهد، انتخاب بین "پنهان شدن" و "فریاد زدن" به عواملی مانند رقابت میان شکارچیان، نور خورشید و حافظه جمعی حیوانات بستگی دارد . این تعامل پیچیده، دنیای رنگارنگ ما را ساخته و به ما نشان میدهد که در طبیعت، هیچ قانون مطلقی وجود ندارد و هر گونه، راهی منحصربفرد برای بقا یافته است. دفعه بعد که پروانهای نارنجی یا ملخ قهوهای دیدید، به یاد بیاورید که این رنگها، داستان نبردهای روزانه برای زندگی را روایت میکنند.